Column 2
Stel dat u gevraagd wordt beknopt aan te geven waar het in de montessorimethode om draait. Zo'n vraag is
nog niet eens eenvoudig te beantwoorden, vooral niet als het kort moet. En helemaal niet als je ermee
overvallen wordt. Het is net alsof er in je geprikt wordt en door dat kleine gaatje van alles naar buiten
moet. Zo hebben de antwoorden bij TV-flitsintervieuws vaak het karakter van toevalligheid: men deelt mee
wat het eerst te binnen schiet. Behalve natuurlijk bij de doorgewinterde bevraagden, maar van hun cliché's
worden we meestal niet veel wijzer.
Of een ander het je nu vraagt of niet, het blijft een uitdaging om na te gaan wat de essentie is van de
dingen waar je mee te maken hebt. Heb je die te pakken, dan is ze meestal ook kernachtig onder woorden te
brengen. Zo'n uitspraak is natuurlijk van een geheel andere orde dan de slogans van propagandisten die hun
ideeën en producten aan de man trachten te brengen. Hun boodschap is erop gericht de werkelijkheid te
beïnvloeden terwijl het er bij een kernuitspraak juist om gaat die werkelijkheid te typeren.
Terug naar de vraag over de montessorimethode. Een tamelijk voor de hand liggend antwoord is: help mij het
zelf te doen. Dat is een overbekende, mooie uitspraak en tegelijk de verwoording van waar het echt om
draait. Het zelf doen van het kind is iets heel essentieels en de hulp daarbij ook. Met dit motto als
uitgangspunt kan het hoe en wat worden toegelicht van alles water in een klas gebeurt - de invulling van
de vrijheid, de werkvormen, het materiaal en de rol van de leid(st)er, kortom de hele 'methode'.
De zaak is hiermee niet afgedaan. Los nog van de vraag waarom dit zelf doen zo belangrijk is, zijn er
misschien wel meer typeringen te bedenken die ook heel juist zijn. Het beste kunnen wij daarvoor terecht
bij een aantal auteurs die hun sporen in de montessoriwereld verdiend hebben. Het leuke van zulke auteurs
is nu juist dat ze naast de algemene weergave van de methode, ook naar voren brengen wat naar hun mening
het kernpunt daarvan is.
Mario Montessori geeft in Opvoeding en Ontwikkeling aan dat de essentie van Montessori's bijdrage is
gelegen in haar 'ontdekking van het kind'. Opvallend in dit verband is dat de oorspronkelijke titel van De
Methode Montessori met als ondertitel 'zelfopvoeding van het jonge kind' na een tussenvariant werd
gewijzigd in De Methode met als nieuwe ondertitel 'de ontdekking van het kind'. Dit geeft op zichzelf al
aardig weer wat voor Montessori zelf achtereenvolgens heel belangrijke karakteristieken waren. De titels
van bijna al haar boeken zijn in dat opzicht erg onthullend.
In The Montessori Revolution in Education geeft Standing als wortel en basis van de methode aan 'de aard
en het verschil tussen het kind en de volwassene'. Koning zit geheel op die lijn. In Grote Denkers over
Opvoeding ziet hij als kern van Montessori's pedagogiek 'de bevrijding van het kind door een nieuwe
verhouding kind - volwassene'. Het meest moeten hem gefrappeerd hebben de beschouwingen van Montessori
over de talrijke belemmeringen die volwassenen aan kinderen in de weg leggen; het teniet doen daarvan is
een allereerste noodzaak.
Helming heeft het in haar Montessori-Pädagogik over opvoeding als 'hulp tot leven'. Het leven helpen is
het eerste fundamentele principe. Opvoeders kunnen het werk van de schepping helpen, maar het kind moet
zichzelf opbouwen, gehoorzamend aan de in hem werkzame levenswet.
Holtstiege tenslotte, om deze opsomming maar te besluiten, geeft in Modell Montessori aan dat in
Montessori's ontdekking van het verschijnsel van de polarisatie van de aandacht de oorsprong lag van een
nieuw opvoedingsconcept.
Duiden al die verschillende typeringen nu op onderlinge tegenspraak? Dat hoeft niet en is ook niet zo. Het
is als met elke beschrijving van welk onderwerp dan ook, of dat nu een landschap, een kunstuiting, een
technisch product of een opvoedingconcept betreft. De auteurs zullen altijd bepaalde aspecten naar voren
halen omdat ze niet buiten hun eigen beleving kunnen treden, hoe objectief ze verder ook zijn. Maar juist
de schakering maakt het interessant. Die completeert het beeld en verruimt het gezichtsveld van anderen.
Zo is het waar dat Montessori aspecten van het kinderleven ontdekte die voordien onbekend waren. Toch kan
men zich de gedachtengang van niet-montessorianen voorstellen die zeggen:
'Gesteld al dat zij het kind ontdekte, dan is toch de opvatting dat kinderen anders zijn dan volwassenen
gemeengoed geworden? Daar kan toch het bijzondere van de montessorimethode niet in zitten?'
Misschien dat juist daarom van de genoemde auteurs er een paar zijn die de aard van dat anders zijn naar
voren brengen. Ongetwijfeld is het leggen van het accent op de door het kind zelf te verrichten opbouw van
het psychische leven - Montessori noemde dat zelfopvoeding - heel wat specifieker. Veel buitenstaanders
zullen daar vreemd tegenover staan en hún ontdekkingen omtrent het kind niet zodanig invullen. Nog sterker
wordt dat wanneer het over de polarisatie van de aandacht gaat, volgens Montessori hét kenmerk van de in
gang zijnde organisatie van het psychische leven. Een dergelijke typering is al zo specifiek en concreet
dat hij niet meer los te zien is van de vraag, wat dat voor de praktijk te beteken heeft. Er is geen
ruimte meer voor vrijblijvendheid door algemeenheid.
Ongeveer hetzelfde geldt wanneer bij de uitspraken de volwassene ter sprake wordt gebracht. Spreken over
de aard van het verschil tussen kind en volwassene kan iedereen wel. Maar bevrijding van het kind door een
nieuwe verhouding met de volwassene zegt veel meer. Het stelt dat de dominante rol van de volwassene de
ontwikkeling van het kind in de weg staat. Dit alles overziend is de typering 'help mij het zelf te doen'
lang geen slechte.In woorden van gelijke strekking is zij door een kind voor het eerste uitgesproken,
waarschijnlijk in een gezonde argwaan ten opzichte van de hulp biedende volwassene, die in zijn
goedertierenheid van het kind wilde overnemen, wat het zelf móest doen.
Tenslotte waag ik mijzelf ook maar aan een typering van de methode: wat Montessori waarnam over kinderen
en hun ontwikkeling bracht zij in een onlosmakelijk verband met opvoeding en onderwijs.
Dat is wel wat langer dan de andere uitspraken, maar gezegd neemt het niet meer dan tien seconden, wat
zelfs voor een flitsinterview kort genoeg is.